karar-verme-surecinin-temel-ogeleri-ve-ozellikleri
Temel, bir olgunun ya da olayın olmazsa olmaz yapı taşlarıdır. Nasıl ki, bir inşaat yapımında en önemli unsur binanın temeli ve bu temele dayalı olarak tasarım, özellik, konfor, yerleşim planı, vb. unsurlar dikkate alınarak ortaya çıkacak olan binanın güvenli ve kullanışlı olmasında etkili oluyorsa, soyut ve somut kavramlarında yapı taşları, ortaya çıkacak sonuçta bu denli etkili olmaktadır. 

Günümüzde, iletişim araçlarının çeşitliliği sayesinde gün içerisinde pek çok bilgi alış verişinde bulunulmaktadır. Sosyal medya da görülen takip edilen haberler, ilgi alanları, televizyonda izlenen programlar, okul hayatında öğrenilen bilgiler, iş hayatında öğrenilen uygulanan bilgiler, vb. pek çok alan ve içerikler ile haşır neşir olunmaktadır. Bu denli çeşitliliği sahip bilgiler ile karşı karşıya kaldığında, bazı bilgiler bir anlam ifade ederken, bazıları da her hangi bir anlam ifade etmemektedir. Bununu en büyük nedeni ise ilgili konunun temellerinin bilinmemesidir. Örneğin; ekonominin toplumlar için ne denli önemli olduğu herkes tarafından bilenen bir durumdur. Fakat ekonomi ile ilgili olarak, okunan makalelerin büyük bir bölümünü anlamakta zorluk çekilebilmektedir. Hatta farklı bir dilden bir yazı okuyormuş gibi bir his yaratabilmektedir. Bunun nedeni ekonomi ile ilgili olarak temel yapı taşlarının bilinmemesinden kaynaklanır.

Bazı durumlarda, her konu ile alakalı olarak temellerin bilinmesi gerektiği gibi bir algı oluşabilmektedir. Ancak böyle bir durum söz konusu değildir. Yaşamımızı devam ettirebilmemiz adına doğrudan maruz kaldığımız durumlar ve olaylarla ilgili olarak temel noktaları bilmek her zaman faydalı olacaktır. Bunun haricinde kişinin uzmanlık alanının gerekliliği doğrultusunda konularla ilgili olarak temelleri bilmesi gerekmektedir. 

Uzmanlık alanı fark etmeksizin, sürece dayalı karar vermek durumda olan her bireyin, karar verme sürecinin temel öge ve yapı taşlarını bilmek durumdadır. Bu temel yapı taşlarının bilinmemesi veya dikkate alınmaması durumda oraya çıkacak olan sonucun hüsrana uğraması olasılığı yüksek olacaktır. Bu nedenle,  sürece dayalı durumun temel ögelerinin yanı sıra temel yapı taşlara bağlı özelliklerin de bilinmesi gerekmektedir. Her ne kadar insanoğlu öznel karar vermeye meyilli olsa da karar verirken nesnel bir karar vermeye özen gösterilmelidir. Aşağıda yer alan karar verme sürecinin temel ögelerin yanı sıra karar verme sürecinin özellikleri ve nesnel bir karar verebilmek için dikkate alınması gereken rasyonalite kavramları yer almaktadır. 

Karar Verme Süreci Öğeleri

Karar Verme Sürecinin Temel Ögeleri

  • Karar Verici; Belirli bir problem ile karşı karşıya kalmış ve alternatifler arasında seçim yapmak durumunda olan ve aynı zamanda bu seçimden doğacak sonuçları üstlenecek kişi veya kişilerdir. 
  • Seçenekler; Sayısı birden fazla olan, problemin çözülebilmesi için karar vericinin benimsediği ya da benimseyebileceği farklı yolları ifade etmektedir. Ortada bir karar verme durumu olması için seçeneklerin sayısı en az iki olmalıdır. Karar verici, seçenekler arasında bir değerlendirme yaparak en iyi sonuca ulaşabilmeyi amaçlamaktadır. 
  • Karar Kriteri; İstenen sonuca ulaşılabilmesi için belirlenen kriterlerdir. Bir durum ya da sorun ile ilgili kriterlerin belirlenmesi durumunda karar verilecek olan durum ya da sorunun alternatifleri arasında seçim yapma sürecini hızlandıracaktır. 
  • Olaylar; Problemin ortaya çıktığı veya geliştiği farklı yanlarını ve durumlarını yansıtmaktadır. Gelecekte oraya çıkacak gerçek olaylardır. Karar verici gelecekte meydana gelecek olan doğal yapıyı belirleyemeyeceğinden dolayı olaylar denetlenebilir değişkenler değildir. Bir olayın ya da durumunda ortaya çıkma olasılığı; gözlemler, geçmiş kayıtlar ve deneysel bulgular dayanarak öngörülebilir. 
  • Sonuçlar; Karar vericinin herhangi bir durum ya da olay ile ilgili olarak alternatifler arasında tercih yaptığı ve bu tercihin uygulanması sonucunda oraya çıkan durum veya durumlardır.

Karar Verme Sürecinin Özellikleri

Kararlar Pahalıdır; Hedeflenen sonuca ulaşmak için kullanılacak olan araçların düzinelerce olmasının yanında çeşitlilik göstermektedirler. Bunlara ilişkin bilgi toplamak, analiz etmek ve incelemek uzun süre gerektirmesi ile birlikte personel kadrosu da gerektirmektedir. 

Geleceğe Yöneliktir; Çeşitli alternatiflerin var olması sonucunda, bu alternatifler arasında birini seçme süreci içerisinde takip edilen adımlar neticesinde yapılan her bir tercih geleceğe yönelik olarak yapılmaktadır. 

Karar Bir Plandır; Karar ile plan bir birinden farksızmış gibi görülse de özlerinde bir birinde farklı iki kavramdır denilebilir. Plan yapma süreci içerisinde her aşamasında izlenecek adımlara karar verilmesi gerekmektedir. Karar, bir durum veya olayla ilgili kesin ve net olarak bir yargıya varılmasını gerektirmektedir. Her karar bir planlama olarak ifade edilebilirken, her planlama bir karar olarak ifade edilemez.

Karar Süreci Bir Problem / Sorun Çözme Sürecidir; Karar vermenin temelinde, karşılaşılan  problem / sorun ile ilgili olan engelleri aşmak bulunmaktadır. Aynı zaman da bulunulan nokta ya da gelinen noktadan memnun olunmaması yatmaktadır. Ulaşılmak istenen hedef veya amaç için engel teşkil eden durumları ortadan kaldırmak için çözüm arama sürecidir.

Psikolojik Etki; Karar almak irade ile birlikte çaba gerektirmektedir. Karar verirken bir çok alternatif arasından birini seçme durumu ile birlikte verilecek olan kararın doğrudan veya dolaylı olarak etli eden etkenler kişi üzerinde baskı yaratabilmektedir. Bu da verilecek kararla ilgili olarak problemin doğru algılanıp tanımlanması, sürecin iyi yönetilmesi, alternatiflerin doğru değerlendirilmesi ve çeşitli karar verme teknikleri kullanılarak karar verilecek olsa dahi psikolojik bir baskısı da bulunmaktadır. 

Karar Süreci Rasyonellik ve Etkinliğe Dayanır; Bunun temelinde her olay ve olguda olduğu gibi insan hayatının da bir başlangıç ve sonu olmasından kaynaklanmaktadır. Başlangıç ve bitiş zaman zarfı içerisinde hedeflere ve amaçlara en  uygun şekilde ulaşılmak istenmektedir. Eğer sonsuz bir hayata sahip olabilme olasılığı olsaydı, istenilen amaç ve hedeflere ulaşmak konusunda olaylara daha farklı bir bakış açısı ile bakma olanağına sahip olunabilirdi.

Rasyonel Karar Verme Sürecinin 6 Özelliği

Alternatiflerin Sıralanması (Alternative Ranking); Adından da anlaşılacağı gibi bu özellik, belirlenmiş olan alternatiflerin karar verici tarafından sıralama aşamasıdır. Bu aşamada dikkat edilecek önemli husus ise belirlenmiş olan alternatiflerin bir birileri arasında eşit veya bir birine yakın olmaması gerekmektedir. Bir birine eşit ve yakın olan alternatifler arasında bir seçim yapılması hiçbir anlam ifade etmeyecektir.

Baskın (Preponderance); Bu durum, bazı durumlarda faklı algılana bilmektedir. Baskınlıktan kasıt karar verici(ler) kendi aralarında üstünlük sağlamalarından ziyade, belirlenen alternatif ve stratejilerin arasında baskın ve etkili olan alternatifin seçilmesi ifade etmektedir. Belirlenmiş olan stratejiler arasından biri diğerlerine oranla daha etkin, baskın ve doğru olma olasılığı yüksek ise seçilmesi gereken strateji ya da alternatif o olmalıdır. 

İptal (Cancellation); Alternatifler arasında risk taşıyan iki alternatifin, karar verme süreci içerisine uygulanan matematiksel modeller ve analizler neticesinde oraya çıkan sonuç bir biri ile aynı olması durumunda değerlendirilmiş olan her iki alternatifin de sonuçlarının dikkate alınmaması gerekmektedir. Bu durumda yapılması gereken, alternatifler arasında bulunan ortak noktalar tespit edilerek değerlendirme dışı bırakılması gerekmektedir. Ortak noktaların değerlendirme dışı bırakılmaması durumunda ise karar verici(ler), her iki alternatif için de üstlendiği risk miktarı aynı olacaktır. 

Geçişlilik (Transitivity); Karar verici(ler), belirlenen alternatiflerin ortaya koyduğu sonuçlar arasında geçiş yapılabilmesi durumudur. Bu durum pek çok açıdan cazip gözükebilir fakat bir zorunluluk durumunu da beraberinde getirmektedir. Örneğin; elimizde 4 tane alternatif ve bu alternatiflerin sonuçlarının elimizde olduğunu varsayarsak, geçişlilik durumu ilk alternatifin sonucunu ikinciye tercih edebileceğimizi gösterir. Aynı zamanda ikinci alternatifin sonucu da üçüncü alternatife tercih edebilir. Aynı şekilde üçüncü alternatifin sonucunu dördüncüye tercih edebiliriz. Bu noktada oraya çıkan zorunluluk ise ilk alternatifin son alternatife tercih edilmesi gerektiğidir. Yani, A,B,C ve D gibi dört alternatif ve bu alternatiflerin sonuçların arasında tercih edilme durumu; A sonucunu B'ye, B Sonucunu C'ye, C Sonucunu D'ye tercih edildiği zaman A sonucunu aynı zamanda D'ye de tercih etmelidir.

Devamlılık (Continuousness); Alternatiflerden herhangi birinin diğerlerine göre getirisi daha yüksek ise bu alternatifin tercih edilmesi gerekir. Bu durumda dikkat edilecek nokta diğerlerine göre daha yüksek getiriye sahip bu alternatifin kazandırma olasılığını yüzde yüz olması gerekir. Getiri oranının kesinliğinden emin olunduktan sonra tercih edilecek olan bu alternatifin devamlılığı olup olmadığı bilinmelidir. Devamlılığı olmadığı durumlarda ise diğer alternatiflerin getiri oranlarının kesinliğinin yanı sıra devamlılığının sağlanıp sağlanamayacağının da analiz ve kontrolleri yapılmalıdır. Gerekli analiz ve kontroller yapıldıktan sonra eğer kesin olarak en yüksek getiriye sahip alternatifin devamlılığı olmadığı durumlarda, ondan sonra gelen ve kesin olarak en yüksek getiriye sahip alternatifin seçilmesi gerekmektedir. 

Değişmezlik (Invariance); Karar verme sürecinde ki bu özellik, kelimenin taşıdığı anlamdan dolayı kesin bir yargıyı ifade etmesi nedeniyle  farklı anlamlar yüklene bilmektedir. Bu süreç içerisinde değişmezlikten kasıt, belirlenen alternatiflerin, sunum şeklinin, seçim üzerinde bir etkisi olmamasıdır. Yani, bu süreçteki değişmezlik durumu alternatiflerin ana özelliklerinin sürekliliği devam etmesi fakat alternatifleri sunma durumunda seçilecek olan seçeneği sunum nedeni ile etkilenmediğinden emin olunmalıdır. Alternatiflerin sunumu durumunda, seçimin bu sunumdan etkilenmemesini sağlayabilmek için belirlenmiş veya belirlenecek olan alternatiflerin ana özellikleri doğru bir şekilde tanımlanıp sürekliliği sağlanmalıdır. Bu yapılmadığı taktirde seçimin, sunumdan etkilenme olasılığı yüksek olacaktır. 

Sonuç

Karar almak, bazı durumlarda çok basit bir durum olarak görülebilir. Ancak karar alınacak konunun, durumun ya da olayın büyüklüğü ve buna dayalı olarak etkisi, alınacak olan kararda önem arz etmektedir. Bundan dolayı alınacak kararın kapsam ve süresi göz önünde bulundurulması gerekir. Alınacak kararın uygulanabilir bir karar olması için doğru temellere oturtturularak hareket edilmesi gerekmektedir. Karar verme sürecinin temelleri ve özellikleri önem arz ettiği kadar, karar alınacak konunun ne ile ilgili olduğu da önemlidir. Eğer karar alınacak konu ile ilgili bilgi sahibi olunmaması durumda karar verme süreçlerine hakim olunsa dahi alınacak olan karara olumsuz etkileri olacaktır. 

Karar alınacak konunun, karar verici veya karar gruplarının konu ile ilgili bilgi ve uzmanlıkları olması gerekmektedir. Problemin ya da karar konusunun uzmanlar tarafında ele alınması, daha sağlıklı kriter belirleme ve alternatif geliştirme süreci izlenecektir. Bu süreçte de alınacak olan kararın optimum olma olasılığı yüksek olacaktır. Tüm bunları göz öne alındığı taktirde karar vermenin disiplinler arası bir kavram olduğu görülebilir. Uzmanlık alanı fark etmeksizin kişi, karar verme sürecinin temellerinin yanı sıra karar verme ile ilgili olarak bazı kavramları bilmesi, karşılaşacak problem ve olaylara daha sağlıklı bir yaklaşım süreci izleyecektir.  


Yorum Gönder

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Blogger tarafından desteklenmektedir.